De onbewuste kracht van verslaving

De Britse psychiater Theodore Dalrymple veroorzaakte vorig jaar ophef met zijn stelling dat alle verslavingsklinieken maar het beste konden sluiten omdat verslaafden er zelf voor kiezen om verslaafd te zijn. Het is een opvatting die volgens verslavingsdeskundige en psycholoog Reinout Wiers op zijn zachtst gezegd simplistisch is. Mensen kiezen noch voor hun genen, noch voor de omgeving waarin ze opgroeien. En ze kiezen al helemaal niet voor de veranderingen die in hun hersenen optreden wanneer ze op jonge leeftijd met drinken, roken of blowen beginnen.

Als er algemene maatregelen moet worden genomen om de hoge kosten van de verslavingsproblematiek tegen te gaan, dan weet Wiers effectievere dan het sluiten van klinieken. Zoals: het drastisch verhogen van de minimumleeftijd voor alcoholconsumptie, het verdubbelen van de horecaprijs van alcohol ten opzichte van frisdrank, het verbieden van roken in de horeca en van reclame voor drank. Maatregelen waarvan onderzoek uitwijst dat ze effectief en simpel zijn – it’s no rocket science, zoals Wiers het noemt – maar die voor hun uitvoering afhankelijk zijn van politieke wil. En die wil ontbreekt vaak omdat, schrijft Wiers, ‘politici, net als veel andere mensen de kracht van ons bewustzijn overschatten en de kracht van onbewuste of automatische processen onderschatten’.

In zijn leerzame boek "Slaaf van het onderbewuste" geeft Wiers een overzicht van het onderzoek dat naar deze processen gedaan is door genetici, neurologen en biologen. De bewijzen stapelen zich op en laten zien dat genen een belangrijke rol spelen bij het ontstaan van verslavingen maar dat de meeste van die genen pas een rol spelen als er eenmaal met drank of drugs begonnen is. Het gevolg is dat vooral in zich nog ontwikkelende hersenen veranderingen optreden die, bijvoorbeeld, te maken hebben met het beheersen van impulsen.

De gedetailleerdheid waarmee Wiers de uiteenlopende onderzoeksresultaten beschrijft, maken het af en toe lastig voor de lezer om de weg niet kwijt te raken. Maar hij maakt wel duidelijk dat verslaving een complexe optelsom is van verwachtingen, associaties, neigingen en inschattingen die voor een groot deel onbewust tot stand komen en de ‘vrije wil’ tot een nietige speler in het spel maken.

Voor de alcoholist is het waarom van zijn verslaving veel minder ingewikkeld. Zoals schrijver en alcoholist Charles Bukowski het ooit samenvatte: als ik vrolijk ben, smaakt niets zo lekker als een borrel. Als ik treurig ben, smaakt niets zo lekker als een borrel. En als ik niets voel, smaakt niets zo lekker als een borrel.