Dooreten, dik zijn, afvallen

‘Het werd steeds moeilijker om iets te eten te krijgen. De rantsoenen waren lang niet voldoende. De kou was zo hevig dat we met z’n drieën in één bed sliepen, m’n moeder, m’n broertje en ik. Eenmaal waren we bijna twee volle etmalen zonder eten. Toen wist m’n moeder voor 35 gulden een roggebrood te kopen. Ze brak het in drieën en we schrokten het als beesten naar binnen.’

Honger. Schrijfster Marjan Berk, van wie het citaat is, heeft echte bittere oorlogshonger gekend. In haar boek Nooit meer slank ging ze op zoek naar haar levenslange fascinatie voor en regelmatige verslaving aan eten – en al die pogingen om er iets tegen te doen. ‘Waterdieet, sherrykuur, fruitdagen, injecties met zwangere-vrouwenpies, rauwkost, dieetkoekjes, astronautenvoedsel, ontslakkingsdieet, gewoon weinig eten, grapefruitkuur, dokter Atkinsdieet, Mayodieet. Vertel mij wat! Ik ken ze allemaal.’

Onlangs verscheen Honger, een studie van journalist Rick Blom naar de manier waarop burgers en vooral soldaten gedurende de Eerste Wereldoorlog dagelijks hun strijd leverden om aan voedsel te komen. ‘Cést la soupe qui fait le soldat’, moet Napoleon Bonaparte al gezegd hebben. Honger bepaalt ook de loop van de geschiedenis. ‘Eten, of liever, een gebrek daaraan, was dan ook een van de oorzaken voor beslissende momenten in de oorlog.

‘Neem die eerste weken in 1914 waarin de Duitse legers bliksemsnel door de vijandelijke linies sneden. De bevoorrading kon de mannen niet bijbenen, waardoor ze begin september hongerig en afgemat bij de rivier de Marne aankwamen: het sein voor de Fransen en de Britten om eindelijk terug te kunnen slaan.’

Smaak van honger
Honger, kennen we dat nog? Ja, in de derde wereld bestaat het nog, gewoon elke dag. De Verenigde Naties melden dat in een jaar tijd het aantal ondervoede mensen met 40 miljoen is toegenomen, tot 963 miljoen. Maar kennen wij de smaak van honger nog? Je zou zeggen van niet. Hebben wij niet hooguit trek, zin in iets, liefst iets lekkers, maar die oud-Hollandse honger, die rauwe bonen zoet maakt en in de Tweede Wereldoorlog tulpenbollen eetbaar maakte, die kennen we toch niet meer?

Tatjana van Strien, hoofddocent klinische psychologie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, zou het zelf niet durven zeggen, maar citeert daarom liever uit Amerikaanse bron, de American Psychologist van dit voorjaar. Daarin stelt onderzoeker Michael Applebaum ronduit dat menig modern afvaldieet vergelijkbaar is met een concentratiekampdieet (zie kadertje). Dus een puur hongerdieet is. En ja, daar valt ook onze Hollandse Sonja Bakker onder, met haar laagcalorische diëten.

Van Strien: ‘Natuurlijk maakt het uit of je hongert terwijl je weet dat er eten in de koelkast ligt of dat je honger hebt in Afrika, waar je zeker weet dat er geen eten in huis is. Dat zijn onvergelijkbare grootheden.’

Wij hongeren omdat we te veel eten, misselijk worden van ons eten, ervan af willen. Ook met de huidige kredietcrisis wacht de honger nog in de verste verte niet als disgenoot bij het kerstdiner. De kern van het ‘overvloedonbehagen’ zit ook niet bij het kerstschransen en het oliebollenhappen. Die zit veel meer in wat Erica Terpstra dapper in haar net verschenen autobiografisch Help, ik val af! ‘mijn Bourgondische graasgedrag’ noemt. (zie kader rechts)

Graastenten
Want Grazers zijn we. Met een zak graaschips voor de buis, een bord met blokjes graaskaas naast de pc, en overal graastenten langs de wandelpaden van ons dagelijks leven: een bagel hier, een patatje daar, en dan een zes-laagse, met wat sla omsingelde, sandwich, weg te spoelen met cappuccino, milkshake of, héél gezond, een verse XL-juice.

De kern van het voedselonbehagen schuilt in de idiote tegenstelling tussen de 963 miljoen hongerlijders en de wereldwijde groeigroep van miljoenen vetlijders, de epidemische toename van obesitaspatiënten.

De diepe kern van het voedselonbehagen zit in het feit dat we zo slecht met eten omgaan en helemaal de weg kwijt lijken te zijn. Van Strien kan er naar van worden. Ze ziet helemaal niks in al die diëten die even pieken, en dan weer roemloos neerdalen. Want: het lichaam past zich aan, leert met minder toe te kunnen en als er na een tijdje weer ‘gewoon’ wordt gegeten, komt het gewicht er niet alleen weer vliegensvlug aan, maar zelfs in grotere hoeveelheden. Omdat tijdens een dieet het verbrandingsvlammetje een stuk lager staat. Belangrijker nog is dat een dieet niets doet met de oorzaak van je overgewicht, de reden waarom je in eerste instantie te dik werd. Je ging eten bij spanning of onbehagen: emotioneel eten. Overigens, aldus Van Strien, een onnatuurlijke reactie, want ‘fysiologische normaal is dat je dan juist niet gaat eten’. Toch komen er steeds meer mensen met overgewicht en van hen hebben er steeds meer, zeker 40 procent, last van ‘hoog-emotioneel eten’ ze uit.

Zijn dat rare mensen? Nee, dat is de gezellige dikke tante van vroeger, die op verjaarvisite nog een gebakje nam en nog een en speelde dat ze de gezellige tante was. Wat moest ze anders? Heel veel mensen, weet Van Strien inmiddels, zijn ‘gevoelsblind’. Ze eten maar wat, gedachteloos, overal en tussendoor.
Als we met zo velen zo veel dikker worden, wordt Nederland en de wereld dan steeds gevoelsblinder, weten we niet meer wat ons dwars zit, kwelt of wat we eigenlijk willen?

Maagdoof
‘Ja’, zegt Van Strien. ‘Dat is het trieste.’ En daar heeft de moderne wereld, waarin een op de drie huwelijken sneuvelt en waarin we ons lot zelf dragen, al die eigen wil en eigen keuze, alles mee te maken. Hoe oubollig het ook moge klinken: veel tv-kijken (met graasgedrag) en vooral dat eten voor de buis, in plaats van rustig aan tafel, heeft ermee te maken. Wie achteloos eet, want kijkend naar een beeldscherm, wordt ‘maagdoof’: hij weet niet meer of hij genoeg gegeten heeft en verzadigd is of niet. Kinderen die vroeg en vaak met het bord voor de tv zitten, raken dit natuurlijke weten van honger hebben en verzadigd zijn kwijt, aldus Van Strien.

Te veel eten of veel te weinig eten om af te vallen, het is een nieuwe uiting van het culturele onbehagen. En de kredietcrisis drijft de burger in een nog lastiger spagaat: hij moet doorconsumeren om de economie aan de praat te houden, maar als harde werker in het grootkapitaal moet hij zich ook beheersen en niet bezwijken onder alle verleidingen: de balans, die moeten hij zelf vinden. Dat lukt niet altijd, en Van Strien wijst op de nieuwe symbolen van de controlestrijd: de obesitaspatiënt geeft het op en laat het waaien, de boulimiapatiënt eet te veel en gooit het gauw er weer uit, want het mag niet! De anorexiapatiënt lijdt aan overcontrole: kijk, ik kan zonder eten!

De maatschappelijke stress zal niet gauw verdwijnen, maar Van Strien hoopt dat mensen straks individueel baat hebben bij de nieuwe, nog in ontwikkeling zijnde, ‘emotie regulatietherapie’. ‘Het gaat erom dat mensen andere manieren leren om met hun emoties om te gaan. Velen moeten eerst ontdekken dat er onder hun eetgedrag onbehagen schuilt, ze ontkennen vaak emotie-eters te zijn. Het leuke is dat uit de eerste pilots blijkt dat mensen na de sessies ook nog afgevallen waren, terwijl we niet bezig zijn met afvallen.’

Schrijfster Marjan Berk beleefde hetzelfde, blijkt uit het nawoord dat ze bij Nooit meer slank uit 1981 schreef. Daarom heeft de nieuwe uitgave een ondertitel erbij: Nu iets dikker . Berk: ‘Op zoek naar de wortels van mijn vraatzucht, ontdekte ik dingen bij mezelf en anderen die verduidelijkten waarom ik gevoelens van leegte en afwijzing moest compenseren met een gevulde maag!’ Ze ontdekte hoe complex haar eetlust was. ‘Want ik onderscheidde steeds duidelijker dat er wel degelijk verschil is tussen het genieten van lekker eten en het naar binnen proppen zonder nauwelijks te proeven wat je eet. Tijdens het schrijven droop het vet letterlijk van mij af, door de opluchting die dat zelf verworven inzicht mij verschafte.’

Calorieverbruik oorlog vs afvallen
Krijgsgevangenen Japans kamp, jan 1942:
898 kilocalorie (kC)
Concentratiekamp Dachau, sept. 1944: 1017 kC
Voedseldistributie Nederland 1944: 1529 kC
Mayo Clinic afslankdieet vrouwen: 900 kC
Bron: M. Applebaum, American Psychologist
Sonja Bakker-dieet, eerst 800-1000 kC,
later bijgesteld naar 1000-1300 kC


Lees ook:
Eeuwig op dieet
Erica Terpstra: Bourgondische grazer
Alles over eten op Hart en Ziel

Mirjam Schöttelndreier is verslaggever en columnist bij Hart en Ziel van de Volkskrant.

Meer van  Mirjam Schöttelndreier

Doe de persoonlijkheidstest

Of Goede Leventest

Meer tests op de homepage